Er zijn weinig psychologen van wie zoveel woorden in het gewone Nederlands terecht zijn gekomen. Introvert en extravert komen van Carl Jung. Je schaduwkant ook. En als iemand zegt dat hij iets op zichzelf moet betrekken, gebruikt hij een idee dat Jung als eerste heeft opgeschreven.
Op deze pagina staat wie hij was, wat hij bedacht heeft en welke van zijn begrippen je in coaching en communicatie nog dagelijks tegenkomt.
Wie Carl Jung was
Carl Gustav Jung werd in 1875 geboren in Kesswil, een dorp aan het Bodenmeer in Zwitserland. Hij studeerde medicijnen, specialiseerde zich in de psychiatrie en werkte aan de Burghölzli-kliniek in Zürich, destijds een van de belangrijkste psychiatrische instellingen van Europa.
Daar deed hij onderzoek naar woordassociaties: hij las proefpersonen woorden voor en mat hoe lang ze erover deden om te reageren. Bij bepaalde woorden aarzelden mensen merkbaar langer. Jung concludeerde dat er onder die aarzeling iets zat wat de proefpersoon zelf niet kende. Dat onderzoek bracht hem in contact met Sigmund Freud.
Ze werkten vanaf 1907 een aantal jaren nauw samen en Freud zag hem als zijn opvolger. Rond 1913 liep die samenwerking stuk. Jung kon zich niet vinden in Freuds nadruk op seksualiteit als de motor achter vrijwel alles, en Freud kon zich niet vinden in Jungs belangstelling voor mythologie, religie en het bovenpersoonlijke.
Na de breuk volgde een periode waarin Jung zijn eigen dromen en beelden systematisch bijhield. Uit dat werk kwam de richting die hij analytische psychologie noemde. Hij stierf in 1961 in Küsnacht.
Het collectieve onbewuste
Dit is zijn bekendste idee en het is ook zijn meest omstreden.
Freud zag het onbewuste als een persoonlijke opslagplaats: alles wat jij hebt meegemaakt en weggeduwd. Jung zag daaronder nog een laag die volgens hem bij iedereen hetzelfde is. Beelden, thema’s en verhaalstructuren die in elke cultuur terugkomen, ongeacht of die culturen ooit contact hebben gehad.
Zijn argument daarvoor was dat je in mythen, sprookjes en dromen wereldwijd dezelfde figuren tegenkomt. De held die eropuit trekt, de wijze oude man, de moeder, de bedrieger. Volgens Jung zijn dat geen toevallige overeenkomsten en zit er een gedeelde structuur onder.
Wetenschappelijk is dat idee nooit hard te maken geweest en het wordt tot vandaag betwist. Als denkkader is het wel bruikbaar gebleken, en het is de reden dat het woord archetype de psychologie is uitgelopen en in marketing, film en verhaalanalyse is beland.
De archetypen
Archetypen zijn die terugkerende figuren en patronen. Jung beschreef ze als vormen zonder inhoud: een lege mal die door je eigen leven wordt gevuld.
Vier ervan noemde hij bij naam en die komen in coaching het vaakst voorbij:
De persona is het gezicht dat je aan de buitenwereld laat zien. Het woord komt van het masker dat acteurs in het Griekse theater droegen. Je hebt hem nodig, en het wordt lastig als je met je persona samenvalt en niet meer weet wie je eronder bent.
De schaduw is alles wat je in jezelf niet wilt zien en daarom wegduwt. Volgens Jung zit daar niet alleen het onaangename in, maar ook talent dat je ooit hebt afgeleerd. Wat je bij anderen het hardst irriteert, wijst vaak naar je eigen schaduw.
Anima en animus noemde hij de vrouwelijke kant in de man en de mannelijke kant in de vrouw. Dat is het deel van zijn werk dat het slechtst is verouderd, omdat het leunt op een tweedeling in mannelijk en vrouwelijk die we nu anders bekijken. De onderliggende gedachte, dat je je met een deel van jezelf niet vereenzelvigt, is nog wel bruikbaar.
Het zelf is bij Jung het geheel: alles wat je bent, bewust en onbewust samen. Daar naartoe groeien noemde hij individuatie.
De twaalf archetypen die je in marketing en coaching tegenkomt, de Held, de Ontdekkingsreiziger, de Wijze en de rest, zijn een latere uitwerking door anderen. Ze staan uitgebreid beschreven in het artikel over de 12 archetypen van Jung.
Introvert en extravert
In 1921 verscheen zijn boek over psychologische typen en daarin staan de twee woorden die het verst zijn gekomen.
Extravert betekende bij Jung dat je aandacht naar buiten gaat, naar mensen en gebeurtenissen. Introvert betekende dat je aandacht naar binnen gaat, naar je eigen indrukken en gedachten. Hij bedoelde er geen verlegenheid mee en ook geen gezelligheid, alleen de richting waar je energie vanzelf heen loopt.
Daarnaast onderscheidde hij vier functies waarmee mensen de wereld verwerken: denken, voelen, gewaarworden en intuïtie. Iedereen gebruikt ze allemaal en bij vrijwel iedereen is er één die voorop loopt.
Die combinatie van twee houdingen en vier functies is later door Katharine Cook Briggs en haar dochter Isabel Briggs Myers uitgewerkt tot de MBTI, de vragenlijst met de vier letters. Jung zelf heeft daar niet aan meegewerkt en hij waarschuwde er zelfs voor om mensen in vakjes te stoppen. Types waren voor hem een manier om verschillen te begrijpen en geen etiket om op iemand te plakken.
Synchroniciteit
Een van zijn latere ideeën en het meest betwiste. Synchroniciteit is Jungs woord voor toevalligheden die betekenisvol aanvoelen: je denkt aan iemand en die belt.
Jung stelde dat zulke samenlopen een eigen soort verband hebben, los van oorzaak en gevolg. Dat is niet te toetsen en daarmee is het geen wetenschappelijke uitspraak. Het is wel het idee dat hem populair heeft gemaakt buiten de psychologie.
Ik noem het hier omdat je het bij Jung tegenkomt en omdat het eerlijk is om te zeggen dat er in zijn werk dingen staan die harder zijn dan andere. Het onderzoek naar woordassociaties is stevig, het collectieve onbewuste is een denkkader en synchroniciteit is een idee.
Wat Jung met NLP te maken heeft
Minder direct dan vaak wordt gesuggereerd, en dat is een nuance die je zelden ergens leest.
NLP ontstond in de jaren zeventig doordat Richard Bandler en John Grinder bekeken wat drie uitzonderlijke therapeuten precies deden: Fritz Perls, Virginia Satir en Milton Erickson. Jung zat daar niet bij en hij is ook geen bron van het model.
Wat wel gebeurd is, is dat zijn begrippen zich door het hele veld van coaching en persoonlijke ontwikkeling hebben verspreid. Wie vandaag over schaduwwerk of over archetypen praat, gebruikt Jung, ook zonder het te weten. In die zin is hij een van de mensen die de taal heeft geleverd waarin we over dit soort dingen praten.
Waar het in de praktijk goed samengaat is bij het waarnemen. Jungs typen en de manier waarop we in NLP naar verschillen tussen mensen kijken, komen op hetzelfde uit: iemand tegemoet treden zoals hij is en niet zoals jij zou zijn.
Veelgestelde vragen
Wat is de theorie van Carl Jung?
Jung ontwikkelde de analytische psychologie. Daarin staat dat het onbewuste uit twee lagen bestaat: een persoonlijke laag met je eigen weggeduwde ervaringen en een collectieve laag met beelden en patronen die bij iedereen voorkomen. Die patronen noemde hij archetypen. Groeien betekende bij hem dat je die delen van jezelf leert kennen en integreert, een proces dat hij individuatie noemde.
Wat is het verschil tussen Freud en Jung?
Freud zag seksualiteit en verdringing als de kern van het onbewuste. Jung zag daaronder een gedeelde laag en gaf veel meer ruimte aan mythologie, religie en zingeving. Freud keek vooral naar waar iemand vandaan kwam, Jung ook naar waar iemand naartoe groeide. Op dat verschil liep hun samenwerking rond 1913 stuk.
Wat zijn de persoonlijkheidstypen van Jung?
Jung combineerde twee houdingen, introvert en extravert, met vier functies: denken, voelen, gewaarworden en intuïtie. Samen leveren die acht typen op. De MBTI met zijn vier letters is een latere uitwerking daarvan door Katharine Cook Briggs en Isabel Briggs Myers.
Wordt Jung nog serieus genomen in de psychologie?
Deels. Zijn onderzoek naar woordassociaties en zijn werk over introversie en extraversie hebben stand gehouden en werken door in de huidige persoonlijkheidspsychologie. Het collectieve onbewuste en synchroniciteit zijn niet toetsbaar gebleken en worden in de academische psychologie nauwelijks gebruikt. In coaching, therapie en verhaalanalyse is zijn invloed onverminderd groot.