Na afloop van een project dat misging, zit er altijd iemand aan tafel die zegt dat je dit had kunnen zien aankomen. Vervelend genoeg meent hij dat oprecht.
Wat achterafbias is
Achterafbias is de denkfout waarbij een gebeurtenis achteraf veel voorspelbaarder lijkt dan hij vooraf was.
Het bijzondere eraan is dat het je geheugen aantast. Je haalt niet alleen een andere conclusie uit dezelfde feiten, je herinnert je ook anders wat je zelf vooraf dacht. Wie vooraf twijfelde tussen twee uitkomsten, herinnert zich achteraf dat hij al naar de juiste neigde.
De psycholoog Baruch Fischhoff onderzocht dit in de jaren zeventig. Deelnemers beoordeelden historische gebeurtenissen met of zonder kennis van de afloop. Wie de uitkomst kende, vond die uitkomst achteraf waarschijnlijker en zag minder goed hoe onzeker de situatie vooraf was.
Waar je het tegenkomt
Bij evaluaties. "We hadden dit moeten zien" is een zin die alleen mogelijk is met kennis van de afloop. Dat maakt hem meestal onbruikbaar als les.
Bij beoordelingen van beslissingen. Een goed genomen besluit met een slechte afloop wordt achteraf beoordeeld als een slecht besluit. Terwijl de kwaliteit van een besluit afhangt van wat je op dat moment wist.
Bij anderen. Achterafbias maakt je streng. Wie de afloop kent, snapt niet meer waarom degene die het meemaakte er zo lang over deed.
In het nieuws. Elke beurscrash krijgt binnen een week een verklaring waaruit blijkt dat het onvermijdelijk was.
Wat ertegen helpt
Er is precies één middel dat aantoonbaar werkt en het is saai: schrijf je verwachting van tevoren op.
Niet in je hoofd, want daar wordt hij aangepast. Op papier of in een bestand, met een datum erbij. Bij evaluaties haal je dat erbij en dan zie je wat je werkelijk dacht.
Een tweede ingreep helpt bij het beoordelen van anderen: scheid het besluit van de afloop. Vraag niet of het goed uitpakte, maar of het besluit klopte met wat er op dat moment bekend was.
Veelgestelde vragen
Wat is hindsight bias in het Nederlands?
Achterafbias, ook wel het "ik wist het wel"-effect.
Waarom is hindsight bias een probleem?
Omdat je er verkeerde lessen mee trekt. Wat achteraf voorspelbaar lijkt, was dat vooraf niet, en een evaluatie die daarvan uitgaat levert een advies op dat niemand in het moment had kunnen opvolgen.
Hoe voorkom je hindsight bias?
Door je verwachting van tevoren op te schrijven, met datum. Dat is het enige middel dat er echt tegen werkt, want je geheugen past zich vanzelf aan de afloop aan.