Je zit in een gesprek dat verkeerd gaat, en je hebt geen idee waarom. Je weet wat je wilt zeggen, je weet ook wel dat de ander iets anders bedoelt, maar het lukt je niet om er echt in te komen. Je blijft kijken vanuit je eigen positie.
Dat is precies het punt waarop de oefening met perceptuele posities bruikbaar wordt. In NLP onderscheiden we drie posities: de eerste positie (jijzelf), de tweede positie (de ander), en de derde positie (de neutrale waarnemer). Door bewust te wisselen tussen die drie perspectieven krijg je een veel vollediger beeld van wat er in een situatie speelt.
De techniek klinkt eenvoudiger dan hij is. Want echt in de tweede positie stappen vraagt meer dan je voorstellen hoe de ander denkt. Het vraagt dat je tijdelijk jouw eigen referentiekader opzij zet.
Het doel van de perceptuele posities oefening
De oefening is bedoeld om vastgelopen patronen in communicatie en beleving los te maken. Als je altijd vanuit dezelfde positie naar een situatie kijkt, zie je ook altijd hetzelfde. Dat is logisch, maar het helpt je niet verder als die ene positie onvolledig is.
Door systematisch te wisselen van perspectief zie je wat je anders zou missen: de gevoelens en logica van de ander, de patronen die je vanuit een afstand pas kunt waarnemen, en de dynamiek die er eigenlijk in een situatie zit. In een coachingcontext helpt de oefening om cliënten letterlijk meer opties te geven dan ze vanuit hun eigen beleving zouden vinden.
Je kunt de oefening solo doen, maar hij werkt ook goed begeleid. In groepen zie ik hem regelmatig gebruikt worden voor het oefenen van moeilijke gesprekken, voor conflictanalyse, en voor het ontwikkelen van empathisch vermogen.
Hoe het werkt
De oefening verloopt in stappen, maar het is geen strak protocol. Het gaat om de kwaliteit van de verplaatsing, niet om de snelheid waarmee je door de posities heen loopt.
Je begint in de eerste positie. Je zit of staat als jezelf, je voelt je eigen lichaam, je spreekt vanuit je eigen perspectief. Wat zie je? Wat voel je? Wat denk je in deze situatie? Je beschrijft de situatie vanuit “ik”.
Dan ga je naar de tweede positie. Dat vraagt een kleine mentale stap, en soms ook een fysieke: letterlijk naar een andere plek in de ruimte verplaatsen. Je bent nu de ander. Niet jij die de ander imiteert, maar de ander zelf. Je kijkt met zijn of haar ogen, denkt met zijn of haar logica, voelt wat hij of zij voelt. Wat zie je als je naar de situatie kijkt? Wat zie je als je naar de persoon kijkt die jij eerder was?
Vervolgens ga je naar de derde positie. De neutrale waarnemer, enigszins op afstand van de situatie. Je ziet beide mensen. Je hebt geen belang. Je observeert het patroon. Wat zie je nu?
Na de derde positie ga je terug naar de eerste positie. En het verschil in hoe die eerste positie nu aanvoelt, is precies de informatie die je zocht.
10 situaties waarin je de perceptuele posities oefening inzet
1. Een gesprek dat steeds op hetzelfde vastloopt. Je hebt dezelfde discussie voor de derde keer. Vanuit de tweede positie ontdek je wat de ander eigenlijk nodig heeft, en waarom hij of zij zich niet gehoord voelt. Dat geeft je concrete aanknopingspunten voor een ander verloop.
2. Een beslissing die je maar niet kunt nemen. Je weegt een keuze maar komt er niet uit. De derde positie geeft je afstand: je kijkt naar de twee versies van jezelf (degene die kiest A, degene die kiest B) en ziet welke van de twee je meer vanuit angst dan vanuit verlangen beweegt.
3. Een conflictsituatie op het werk. Je hebt een conflict met een collega of leidinggevende. Vanuit de tweede positie snap je ineens hoe jouw gedrag op hem of haar overkomt. Niet omdat je gelijk krijgt of geeft, maar omdat je het patroon ziet.
4. Voorbereiding op een lastig gesprek. Je moet iemand aanspreken op gedrag, of iemand teleurstellen. Door de tweede positie in te nemen voor het gesprek plaatsvindt, kun je beter anticiperen op wat er nodig is. Je gaat beter voorbereid het gesprek in.
5. Terugkijken op een gesprek dat misliep. Je weet niet goed wat er fout ging. Door de situatie te herspelen in de drie posities, zie je het moment waarop de communicatie kantelde en waarom.
6. Empathie ontwikkelen voor iemand die je moeilijk vindt. Er is iemand in je leven of werk die je gewoonweg irritant vindt. De tweede positie vraagt je echt die persoon te worden. Dat is soms ongemakkelijk, maar het verandert consistent hoe je die persoon daarna ervaart.
7. Onderhandelen of verkopen. Je wilt iemand overtuigen. Vanuit de tweede positie kijk je naar wat deze persoon werkelijk beweegt. Wat zijn zijn bezwaren, wat heeft hij nodig om ja te zeggen? Dat is veel nuttiger dan harder herhalen wat jij vindt.
8. Coachingsgesprekken waarbij een cliënt vastloopt. Als coach gebruik je de oefening begeleider om de cliënt zelf door de posities te laten bewegen. Een cliënt die zijn eigen situatie vanuit de derde positie bekijkt, krijgt regelmatig spontaan nieuwe inzichten die geen enkel gesprek oplevert.
9. Persoonlijke groei en zelfreflectie. Je merkt dat je een bepaald patroon herhaalt in relaties of werk. Vanuit de derde positie zie je het patroon als buitenstaander. Dat maakt het objectiever en minder geladen, wat het gemakkelijker maakt er iets mee te doen.
10. Leidinggeven en teamcommunicatie. Als leidinggevende help je jezelf door regelmatig de tweede positie van je medewerkers in te nemen. Niet om toe te geven aan alles wat ze willen, maar om beter te begrijpen wat ze nodig hebben en hoe jouw communicatie op hen landt.
Veelgestelde vragen
Is de tweede positie hetzelfde als jezelf verliezen in de ander?
Nee, en dat onderscheid is belangrijk. In de tweede positie verplaats je je tijdelijk in de ander, maar je bent je ervan bewust dat je terugkomt. Je verliest jezelf niet, je leent tijdelijk het perspectief van de ander. Na afloop ga je altijd terug naar de eerste positie. Wie moeite heeft met grenzen kan dat in de oefening goed oefenen, want terugkeren naar de eerste positie is een wezenlijk onderdeel van de techniek.
Wat als ik de tweede positie niet goed kan innemen?
Dat komt voor, zeker bij mensen met wie je veel conflict hebt. Begin dan met de derde positie. Van een afstand is het gemakkelijker om de ander te observeren zonder oordeel. Vanuit die waarnemerstand kun je dan voorzichtig verkennen wat de tweede positie je zou geven. Het wordt makkelijker met oefening.
Moet ik de oefening staand of zittend doen?
Dat is aan jou. Veel mensen ervaren dat een fysieke verplaatsing in de ruimte de posities scherper maakt, maar het kan ook zittend. Wat telt is de kwaliteit van de mentale verplaatsing. Sommige coaches werken met stoelen of met markeringen op de vloer; anderen laten de cliënt het in zijn hoofd doen.
De perceptuele posities oefening is een van de fundamentele technieken die je leert in de NLP Practitioner opleiding. Je oefent hem daar niet alleen in theorie maar vooral in de praktijk, met echte situaties uit je eigen leven. Wil je eerst kennismaken met NLP voor je zo’n stap zet? De Date met NLP is een goede eerste stap.
Deze techniek leren toepassen?
In de NLP Practitioner oefen je deze en een hoop andere technieken onder begeleiding, in kleine groepen.
Bekijk de NLP Practitioner