Iemand vraagt je of een collega betrouwbaar is. Je hebt een gevoel en je gaat op zoek naar voorbeelden. Binnen tien seconden heb je er drie, en alle drie wijzen dezelfde kant op.
Dat voelt als bewijs. Het is de uitkomst van een zoekopdracht die je zo hebt gesteld dat er maar één antwoord uit kon komen.
Wat confirmation bias is
Bevestigingsbias is de neiging om informatie te zoeken, op te merken en zwaarder te wegen wanneer die klopt met wat je al dacht. Wat er tegenin gaat, valt minder op en weegt lichter.
Het werkt op drie momenten tegelijk, en dat maakt hem zo sterk:
Bij het zoeken. Je stelt vragen waar bevestiging uit komt. "Vind jij hem ook zo kort door de bocht?" levert iets anders op dan "hoe vind jij hem?"
Bij het opmerken. Wat past valt op, de rest glijdt voorbij. Wie denkt dat een collega hem niet mag, registreert elke korte reactie en loopt langs de vriendelijke opmerkingen heen.
Bij het wegen. Bewijs dat je gelijk geeft neem je aan. Bewijs dat je ongelijk geeft onderzoek je kritisch. Dat klinkt redelijk en het is precies scheef.
Waar het vandaan komt
De term komt van de Britse psycholoog Peter Wason, die er in de jaren zestig een experiment voor bedacht dat nog steeds wordt gebruikt.
Hij gaf proefpersonen drie getallen: 2, 4, 6. Die reeks volgde een regel en de opdracht was om te achterhalen welke. Je mocht nieuwe reeksen voorstellen en dan hoorde je of ze aan de regel voldeden.
Bijna iedereen dacht meteen "even getallen die met twee oplopen" en stelde vervolgens 8, 10, 12 voor. Dat klopte. Daarna 20, 22, 24. Dat klopte ook. Mensen bleven voorbeelden aandragen die hun idee bevestigden en concludeerden dat ze het hadden.
De regel was: drie oplopende getallen. Je had hem in één keer kunnen vinden door iets voor te stellen waarvan je verwachtte dat het fout zou zijn. Vrijwel niemand deed dat.
Waar je het in de praktijk tegenkomt
In vergaderingen. Zodra iemand een richting heeft gekozen, gaan de argumenten die kant op. Niet uit onwil, want de argumenten die de andere kant op wijzen komen gewoon minder makkelijk boven.
In beoordelingen. Heb je iemand eenmaal ingeschat, dan bevestigt het jaar daarna dat oordeel. Dit is de reden dat een slechte eerste indruk zo lang doorwerkt.
In nieuws en sociale media. De aanbevelingsalgoritmes doen het werk voor je. Zij laten zien waar je op klikt en waar je op klikt is wat je al vond.
In conflicten. Twee mensen die vinden dat de ander niet luistert, verzamelen allebei bewijs. Allebei hebben ze het gevonden.
In je eigen ontwikkeling. Wie denkt dat hij niet kan presenteren, onthoudt de keren dat het misging en schrijft de keren dat het goed ging toe aan geluk.
Affirmation bias bestaat niet
Een kleine terzijde die vaker nodig blijkt dan je zou denken. In Nederland wordt er maandelijks veelvuldig gezocht op "affirmation bias". Dat begrip bestaat niet in de psychologie.
Het is confirmation bias, verkeerd onthouden, waarschijnlijk door de gelijkenis met het woord affirmatie. Zoek je op affirmation bias, dan is dit de pagina die je zocht.
Wat er wel en niet tegen helpt
Bewustzijn alleen doet weinig. Je kunt weten dat je dit doet en het gebeurt evengoed, want het speelt zich af voordat je erover kunt nadenken.
Wat wel iets oplevert:
Formuleer wat je ongelijk zou geven. Vraag jezelf bij een sterk oordeel wat er waar zou moeten zijn om het onjuist te maken. Heb je daar geen antwoord op, dan is het geen oordeel maar een overtuiging.
Zoek één keer actief het tegendeel. Bij Wasons proef was de winnende zet een voorbeeld voorstellen waarvan je dácht dat het fout zou zijn. In een gesprek is dat de vraag: wanneer deed hij het wél goed?
Laat iemand anders het onderzoeken. Als je zelf een belang hebt bij de uitkomst, ben je de verkeerde persoon om het bewijs te verzamelen.
Dat laatste is ook waarom doorvragen in coaching zo werkt. De coach heeft geen belang bij de conclusie en stelt daarom de vragen die de cliënt zelf oversloeg. Het metamodel is precies daarvoor gemaakt.
Veelgestelde vragen
Wat is confirmation bias in het Nederlands?
Bevestigingsbias of bevestigingsvooroordeel. Google gebruikt zelf de term bevestigingsvooroordeel in zijn omschrijving.
Wat is een voorbeeld van confirmation bias?
Je vindt een collega onbetrouwbaar en merkt daarna elke keer op dat hij te laat reageert. De keren dat hij binnen het uur antwoordt vallen je niet op. Aan het eind van de maand heb je een lijstje dat je gelijk lijkt te geven.
Is affirmation bias hetzelfde als confirmation bias?
Ja. Affirmation bias bestaat niet als begrip in de psychologie. Het is confirmation bias onder een verkeerd onthouden naam.
Hoe kom je van confirmation bias af?
Helemaal afkomen lukt niet. Wat werkt is jezelf dwingen te formuleren wat je ongelijk zou geven, en daarna één keer actief naar dat tegenbewijs zoeken.