Vraag na een geslaagd project wie er verantwoordelijk was en je krijgt meer handen omhoog dan er mensen aan gewerkt hebben. Vraag na een mislukt project hetzelfde en de kamer wordt stil, waarna iemand voorzichtig begint over de planning.
Dat is geen karakterkwestie. Het is een patroon dat bij vrijwel iedereen op dezelfde manier werkt.
Wat de zelfdienende bias is
De zelfdienende bias is de neiging om uitkomsten zo te verklaren dat je er zelf goed uitkomt.
Bij succes wijs je naar binnen. Jouw inzet, jouw inzicht, jouw doorzettingsvermogen. Bij tegenslag wijs je naar buiten. De omstandigheden, het tijdstip, de opdrachtgever, de markt.
Dat is op zich niet vreemd, want je hebt van binnenuit ook meer zicht op je eigen inspanning dan op die van een ander. Het wordt scheef doordat je bij anderen precies de omgekeerde redenering hanteert. Hun succes had met geluk te maken en hun fout met wie ze zijn.
Waarom je hoofd dit doet
Het houdt je zelfbeeld overeind en het houdt je in beweging. Wie elke tegenslag volledig op zichzelf zou betrekken, komt vast te zitten.
Er is een opvallende uitzondering die dat ondersteunt. Bij mensen met een depressie is deze bias vaak afwezig of omgekeerd: zij schrijven tegenslag juist volledig aan zichzelf toe en succes aan de omstandigheden. Dat maakt duidelijk dat de bias in normale vorm een beschermende functie heeft.
Waar je het tegenkomt
In evaluaties. Het project liep uit door de leverancier en het is opgeleverd dankzij het team. Beide zinnen zijn waar en samen vormen ze geen evaluatie.
In verkeer. Wie jou snijdt is een hufter, terwijl jij zelf invoegt omdat je nu eenmaal die afslag nodig hebt.
In beoordelingsgesprekken. Leidinggevende en medewerker verklaren dezelfde uitkomst tegengesteld en allebei menen ze het oprecht.
In samenwerking tussen afdelingen. Elke afdeling ziet de eigen bijdrage scherp en de vertraging bij de ander. Als beide kanten dat doen, ontstaat een conflict waarin niemand liegt.
Bij jezelf, na een gesprek dat misliep. De ander stond er niet voor open. Dat kan waar zijn en het is opvallend hoe vaak het als eerste verklaring boven komt.
Hoe je het herkent
Let op het moment waarop de verklaring van richting wisselt. Zolang het over successen gaat, staan de verklaringen binnen. Zodra het over tegenslag gaat, verhuizen ze naar buiten.
Er is een eenvoudige test die vrijwel altijd iets oplevert. Neem een tegenslag van de afgelopen maand en schrijf op waar het aan lag. Neem daarna een succes en doe hetzelfde. Kijk waar de verklaringen staan.
Een tweede aanwijzing zit in taal. Bij succes hoor je "ik" en "wij". Bij tegenslag hoor je passieve vormen: "het is uitgelopen", "de beslissing werd genomen", "er is niet op tijd geleverd". Dat weglaten van wie er handelde is precies wat het metamodel blootlegt, met de vraag: wie precies?
Wat je eraan doet
Uitschakelen lukt niet. Wat werkt is de vraag omdraaien op het moment dat het ertoe doet.
Vraag jezelf bij tegenslag: wat had ik anders kunnen doen, ongeacht wat de ander deed? Die formulering laat de omstandigheden bestaan en zet jouw aandeel er wel naast.
Vraag jezelf bij succes: wie of wat heeft dit mede mogelijk gemaakt? Dat is geen bescheidenheidsoefening, het is een controle op je eigen verklaring.
In teams helpt het om beide vragen aan iedereen te stellen, in plaats van te wachten tot iemand uit zichzelf zijn aandeel benoemt. Zodra het de gewone volgorde is, kost het niemand iets.
Veelgestelde vragen
Wat is self-serving bias in het Nederlands?
De zelfdienende bias, ook wel zelfdienende attributiefout. Je komt ook self-attribution bias tegen als schrijfwijze voor hetzelfde verschijnsel.
Wat is het verschil met de fundamentele attributiefout?
Bij de fundamentele attributiefout verklaar je het gedrag van een ander uit zijn karakter en dat van jezelf uit de situatie. De zelfdienende bias gaat over uitkomsten: succes naar binnen, tegenslag naar buiten. Ze liggen dicht bij elkaar en de eerste gaat over gedrag, de tweede over resultaat.
Is de zelfdienende bias slecht?
Hij heeft een functie. Hij houdt je zelfbeeld overeind en houdt je in beweging na tegenslag. Hij wordt schadelijk zodra je er conclusies mee trekt over anderen of zodra hij een eerlijke evaluatie in de weg zit.
Hoe herken je hem bij jezelf?
Schrijf op waar een recente tegenslag aan lag en waar een recent succes aan lag. Staan de verklaringen bij tegenslag buiten jezelf en bij succes binnen, dan heb je hem te pakken.