Iemand snijdt je af in het verkeer. Wat denk je? En wat denk je als je zelf een keer moet invoegen omdat je die afslag nodig hebt?
Dat verschil in verklaring, voor precies hetzelfde gedrag, is een van de best onderzochte patronen in de sociale psychologie.
Wat de fundamentele attributiefout is
De fundamentele attributiefout is de neiging om gedrag van anderen toe te schrijven aan wie ze zijn, en je eigen gedrag aan waar je op dat moment in zat.
Er zit een logische verklaring onder. Van jezelf ken je de omstandigheden: je weet dat je slecht sliep, dat er een telefoontje tussendoor kwam en dat je die ochtend al iets vervelends had gehoord. Van de ander zie je alleen het gedrag. De omstandigheden zijn onzichtbaar, dus de verklaring komt uit het enige dat je wel ziet: de persoon zelf.
De term komt van de sociaal psycholoog Lee Ross, die hem eind jaren zeventig zo noemde. Het verschijnsel was al eerder beschreven, onder andere in onderzoek waarin proefpersonen een schrijver een mening toeschreven, ook nadat ze te horen hadden gekregen dat hij die mening opgelegd had gekregen.
Waar je het tegenkomt
In samenwerking. Een collega levert te laat aan. Is hij slordig, of zat hij vast op iets waar jij niets van weet? Het eerste antwoord komt sneller.
In beoordelingen. "Hij is niet proactief" is een uitspraak over een persoon. "Hij heeft in dit project weinig initiatief genomen" is een uitspraak over gedrag in een context. Het verschil bepaalt of er iets te veranderen valt.
Bij klantcontact. Een boze klant is een moeilijk mens, tot je hoort dat hij de derde keer belt.
In conflicten. Beide partijen verklaren het gedrag van de ander uit karakter en dat van zichzelf uit de situatie. Dat is de reden dat een conflict zo vaak over persoonlijkheden begint te gaan.
Bij jezelf, achteraf. Ook je oordeel over je eigen gedrag van jaren geleden werkt zo, want die omstandigheden ben je vergeten.
Wat helpt
Vraag naar de omstandigheden voordat je een verklaring kiest. "Hoe kwam dat?" is een korte vraag met een groot bereik.
Beschrijf gedrag in plaats van eigenschappen. Dat is niet alleen aardiger, het is ook bruikbaarder. Aan "hij is chaotisch" kun je niets veranderen. Aan "de laatste drie keer kwam de planning op de dag zelf" wel.
Draai het om als test. Vraag jezelf: als ik dit zelf had gedaan, welke verklaring zou ik dan hebben gehad? Wijkt die af van de verklaring die je de ander geeft, dan weet je genoeg.
Die derde is de nuttigste en het is precies het soort omdraaien dat je oefent met de perceptuele posities in NLP: even kijken vanuit de plek van de ander in plaats van vanaf je eigen stoel.
Veelgestelde vragen
Wat is de fundamentele attributiefout in het kort?
De neiging om gedrag van anderen te verklaren uit hun karakter en je eigen gedrag uit de omstandigheden.
Wat is het verschil met de zelfdienende bias?
De zelfdienende bias gaat over uitkomsten: succes schrijf je aan jezelf toe en tegenslag aan de omstandigheden. De fundamentele attributiefout gaat over gedrag en over het verschil tussen hoe je jezelf en hoe je een ander verklaart.
Waarom maken we deze fout?
Omdat je van jezelf de omstandigheden kent en van een ander alleen het gedrag ziet. De verklaring komt dan uit het enige dat zichtbaar is.