Van alle onderwerpen in dit rijtje is dit het enige waar organisaties geld aan uitgeven, en het is ook het enige waar het bewijs rommeliger is dan de folders doen vermoeden. Dat maakt het de moeite waard om er zorgvuldig over te schrijven.
Wat onbewuste vooringenomenheid is
Onbewuste vooringenomenheid is de verzamelnaam voor oordelen over mensen die zich vormen buiten je bewuste denken om.
Je hersenen leggen je hele leven verbanden. Welke mensen je bij welk soort werk hebt gezien, wie er in de verhalen die je kent de leiding nam, wiens stem er in een vergadering doorklonk. Die verbanden verdwijnen niet als je vindt dat ze onjuist zijn. Ze zitten in hetzelfde snelle systeem dat ook de andere cognitieve biases voortbrengt.
Het verschil met een vooroordeel dat je hebt en kent, is dat dit tegen je eigen opvattingen in kan gaan. Mensen die oprecht vinden dat iedereen gelijke kansen verdient, blijken in tests toch associaties te hebben die de andere kant op wijzen.
Waar het zichtbaar wordt
Bij werving. Onderzoek naar sollicitatiebrieven met verschillende namen erboven en identieke inhoud eronder laat al decennia verschillen zien in het aantal uitnodigingen.
Bij wie er aan het woord komt. In vergaderingen wordt niet iedereen even vaak onderbroken en de verdeling daarvan is zelden willekeurig.
Bij beoordelingen. Dezelfde prestatie krijgt andere woorden, afhankelijk van wie hem levert. Bij de een heet het besluitvaardig, bij de ander bot.
Bij wie het voordeel van de twijfel krijgt. Dat is de plek waar je het in de praktijk het snelst ziet, en de moeilijkste om bij jezelf te betrappen.
De impliciete-associatietest
De bekendste meting is de Implicit Association Test, kortweg IAT. Anthony Greenwald, Debbie McGhee en Jordan Schwartz publiceerden de test in 1998. Je kunt verschillende versies gratis doen via Project Implicit.
De test meet hoe snel je woorden en beelden combineert. Moet je "vrouw" bij "wetenschap" indelen en gaat dat meetbaar trager dan "man" bij "wetenschap", dan is de associatie in jouw hoofd blijkbaar minder vanzelfsprekend.
Hier hoort een eerlijke kanttekening bij, en die zie je zelden in het materiaal dat je in trainingen krijgt. De IAT is omstreden. Het meet iets dat bestaat, dat staat vast. Of de uitslag voorspelt hoe iemand zich in een concrete situatie gedraagt, is veel minder duidelijk, en de herhaalbaarheid van individuele scores is beperkt. De makers zelf hebben gezegd dat de test niet geschikt is om individuen mee te beoordelen.
Wat de test wel goed doet, is een gesprek openen. Iemand die net zelf heeft ervaren dat zijn hand aarzelde, is een stuk ontvankelijker voor het onderwerp dan iemand die een presentatie heeft gezien.
Wat er tegen werkt
Ook hier zijn de folders optimistischer dan het onderzoek. Losse bewustwordingstrainingen, van een dagdeel of een middag, laten weinig blijvend effect zien. Soms slaat het zelfs terug, omdat mensen na zo'n training denken dat ze het nu wel gehad hebben.
Wat volgens het onderzoek meer oplevert, zit in de inrichting van het proces en niet in het hoofd van de deelnemer:
Haal de informatie weg die de bias voedt. Namen en foto's uit de eerste selectieronde. Dat is de ingreep met het meeste bewijs erachter.
Leg de criteria vast voordat je de kandidaten ziet. Anders passen de criteria zich achteraf aan wie je goed vond.
Laat meerdere mensen onafhankelijk beoordelen en vergelijk pas daarna. Zodra iemand als eerste zijn oordeel uitspreekt, kleurt dat de rest, en dat is het meeloopeffect in werking.
Meet wat eruit komt. Wie doorstroomt, wie krijgt welke beoordeling, wie vertrekt. Getallen over een jaar zijn eerlijker dan indrukken over een gesprek.
Waar training wel iets kan
Ik ben geen voorstander van een middag bewustwording en ik zie in de praktijk wel wat er verandert als mensen leren waarnemen wat ze doen in een gesprek.
Dat is iets anders dan weten dat je vooroordelen hebt. Het gaat om merken dat je iemand onderbreekt, merken dat je bij de een doorvraagt en bij de ander niet, en merken dat je oordeel al klaar was voordat de ander was uitgesproken. Dat is te trainen, en het is het soort waarnemen dat je in de NLP Practitioner oefent.
Wat dat niet oplost, is het proces waar die gesprekken in staan. Beide zijn nodig.
Veelgestelde vragen
Wat is unconscious bias in het Nederlands?
Onbewuste vooringenomenheid. Je ziet ook wel impliciete vooroordelen of onbewuste vooroordelen.
Waar kan ik de impliciete-associatietest doen?
Via Project Implicit van Harvard University. De test is gratis en er zijn versies voor verschillende onderwerpen.
Is de IAT-test betrouwbaar?
Hij meet iets dat bestaat en hij is niet geschikt om individuen mee te beoordelen. De samenhang tussen een individuele score en concreet gedrag is zwak, en dezelfde persoon kan bij herhaling een andere uitslag krijgen. Als aanleiding voor een gesprek werkt hij goed.
Helpt een training tegen unconscious bias?
Losse bewustwordingstrainingen laten weinig blijvend effect zien. Wat wel werkt is de informatie weghalen die de bias voedt, criteria vooraf vastleggen en meten wat er uit je proces komt.