Kritiek op jezelf betrekken en wat je daaraan doet

Wanneer gebeurt dit bij jou?

Iemand zegt iets over je werk en je hoort het de rest van de dag terug. Je gaat 's avonds nog een keer door de mail. Je legt hem voor aan iemand anders om te vragen of het redelijk was.

Of het omgekeerde: je hoort de opmerking, je zegt "prima, ik pas het aan" en je merkt drie dagen later dat je die persoon ontwijkt.

Wat opvalt is dat de omvang van je reactie zelden samenhangt met de omvang van de opmerking. Een losse zin over een spelfout kan dagen doorwerken en een fundamenteel bezwaar kan langsgaan zonder dat je het merkt. Dat verschil zit hem in wat je zelf toevoegt.

De drie lagen in één opmerking

Neem een concreet voorbeeld. Je leidinggevende zegt in een overleg, waar drie collega's bij zitten: "Dit rapport is echt niet af, dit had ik anders verwacht van jou."

Daar zitten drie dingen in en ze komen tegelijk binnen.

De inhoud. Het rapport is niet af. Dat is een uitspraak over een document en die is waar of onwaar.

De toon en de plek. Hij zegt het in een overleg, met drie mensen erbij, met een zin die begint met "echt". Dat gaat over hoe hij het brengt en het zegt iets over hem.

Jouw conclusie. "Hij vindt mij onbetrouwbaar." Of: "Nu denken ze allemaal dat ik het niet aankan." Dat is de laag die het langst blijft hangen en het is de enige laag die niet in de kamer is uitgesproken.

De meeste mensen reageren op laag drie terwijl ze denken dat ze reageren op laag één. Dat verklaart waarom een gesprek over kritiek zo vaak ontspoort: de een praat over een rapport en de ander over wat het over hem zegt.

Waarom die derde laag zo snel komt

Omdat je hem niet bedenkt. Hij ligt er al.

Wie ergens een conclusie over zichzelf heeft getrokken, bijvoorbeeld dat hij het net niet goed genoeg doet, heeft die conclusie voortdurend aanstaan. Nieuwe informatie wordt daar automatisch aan gekoppeld. Dat gaat sneller dan denken en het voelt daarom als waarneming in plaats van als interpretatie.

Er komt vaak nog iets bij. De toon waarop kritiek wordt gegeven, werkt bij veel mensen als een anker. Een bepaalde scherpte in iemands stem en je bent een halve seconde later terug in een oude situatie waarin je op die toon werd toegesproken. De reactie die je dan geeft, hoort bij die oude situatie en niet bij deze kamer.

En er is een derde ding. Wie kritiek slecht verdraagt, gaat de gesprekken vermijden waarin kritiek kan vallen. Daarmee vermijd je ook de gesprekken waarin je zelf iets had kunnen zeggen en dat is de reden dat dit onderwerp in een cluster over assertiviteit staat.

De oefening in twee stappen

Stap 1. Schrijf de opmerking letterlijk op.

Niet je samenvatting ervan. De woorden. Bij het voorbeeld hierboven: "Dit rapport is echt niet af, dit had ik anders verwacht van jou."

Dit klinkt eenvoudig en het is het lastigste deel, want de meeste mensen kunnen de opmerking na een dag niet meer letterlijk teruggeven. Wat ze onthouden hebben is hun eigen conclusie. Het opschrijven van de echte woorden laat vaak al zien hoeveel er is bijgekomen.

Stap 2. Splits hem in drie kolommen.

Kijk daarna naar elke kolom apart.

De eerste kolom is werk. Klopt het of klopt het niet en wat ga je eraan doen. Meestal is dat een kwestie van een uur.

De tweede kolom gaat over hem en niet over jou. Als je er iets van wilt zeggen, is dat een apart gesprek en dat voer je op een ander moment. "Ik wil het graag met je hebben over hoe we dat soort dingen bespreken."

De derde kolom is een aanname. Toets hem of laat hem staan als aanname en behandel hem in geen geval als informatie.

Bij de meeste mensen krimpt de gebeurtenis door deze splitsing van een dag naar een uur. Dat is de hele winst en die is groot genoeg.

Wat je daarna anders doet

Vraag door op de eerste kolom en op niets anders. "Wat mist er precies?" is een vraag die het gesprek terugbrengt naar het werk. Wie vraagt "waarom zeg je dat zo?" begint een tweede gesprek terwijl het eerste nog loopt.

Neem de tijd. Kritiek hoeft niet in dezelfde minuut te worden beantwoord. "Ik kijk er vanmiddag naar en dan kom ik erop terug" is een compleet antwoord.

En schrijf de derde kolom op in plaats van hem te bestrijden. Wie een maand lang zijn conclusies noteert, ziet dat het steeds dezelfde twee of drie zinnen zijn. Dat is bruikbare informatie, want dan gaat het niet meer over deze opmerking en over iets wat al langer meeloopt.

Veelgestelde vragen

Waarom vat ik kritiek zo persoonlijk op?

Omdat de opmerking wordt gekoppeld aan een conclusie die je al over jezelf had. Dat gaat sneller dan denken en het voelt daardoor als waarneming in plaats van als interpretatie.

Hoe haal ik de inhoud uit een vervelend gebrachte opmerking?

Schrijf de opmerking letterlijk op en splits hem in drie: de inhoud, de toon en plek en jouw conclusie. Alleen de eerste kolom is werk.

Moet ik iets zeggen over de manier waarop het werd gebracht?

Dat mag en doe het op een ander moment. Twee gesprekken tegelijk voeren levert zelden iets op voor allebei.

Hoe kan het dat een kleine opmerking dagen doorwerkt?

De omvang van je reactie hangt samen met wat je zelf toevoegt en niet met de omvang van de opmerking. Dat is te zien zodra je de letterlijke woorden opschrijft.

Wat als de kritiek onterecht is?

Dan zeg je dat over de inhoud, feitelijk en zonder je te verdedigen op de andere twee lagen. "Het rapport is af, de bijlage stond in de tweede map."

Een verwant patroon zie je bij kritiek weegt zwaarder.

Lees ook hoe op het moment zelf iets terugzeggen in een gesprek zichtbaar wordt.

Bij wat kritiek met je doet merk je hoe snel gedrag een vaste gewoonte kan worden.

Een verwant patroon zie je bij Waarom je steeds in dezelfde conflicten belandt.

Lees ook hoe Omgaan met dominante mensen zonder de strijd aan te gaan in een gesprek zichtbaar wordt.

Lees verder

• Weerwoord vinden op het moment zelf
• De stem die zegt dat je het niet goed doet
• Feedback is niet het probleem, hoe je erop reageert bepaalt alles

Waar sta je nu?

Wil je zien welke patronen bij jou een rol spelen? Bekijk waar je nu staat met Mind Metrics.